استان گُلِستان از استانهای شمالی ایران است. مرکز این استان، گرگان است. گرگان (که به یونانی هیرکانیا گفته میشد) یکی از شهرهای مهم ایران در طول تاریخ بودهاست
در محدوده جغرافیایی ۵۴ درجه تا ۵۶ درجه طول شرقی و ۳۶٫۳۰ تا ۳۸٫۱۵ عرض شمالی و در بین استانهای مازندران، سمنان و خراسان شمالی قرار دارد. این استان به دلیل جایگاه جغرافیایی ویژهٔ خود از آب و هوای گوناگونی برخوردار است. بخشی از رشته کوه البرز شرقی از غرب به سوی شرق استان کشیده شده که گرایش زیادی به سوی شمال شرقی دارد و رفتهرفته از بلندی کوههای آن کاسته میشود. بیش از ۳/۲ این جلگه آب و هوای خشک و نیمه خشک دارد که هر چه به سوی شمال و مرز ترکمنستان نزدیک میشویم بر خشکی آن افزوده میشود. ۳/۱ دیگر، که مانند نواری سبز بین بخش کوهستانی در جنوب و بخش خشک و نیمهخشک در شمال جای گرفتهاست، آب و هوای معتدلی دارد و از نظر کشاورزی بسیار پر بازدهاست. بیشتر شهرها و روستاهای استان نیز در این ناحیهٔ سرسبز جای گرفتهاند.
آب و هوا:
دو تودهٔ هوا در تعیین آب و هوای استان نقش مهمی دارند. تودهٔ شمالی از سیبری به استان وارد میشود و طی پاییز و زمستان با ریزش برف در بلندیهای جنوبی و باران در کوهپایهها و نوار معتدل میانی همراه میشود. تودهٔ دیگر، تودهٔ غربی از اقیانوس اطلس و دریای مدیترانه سرچشمه میگیرد و در زمستان به بارندگی و در تابستان به افزایش رطوبت و شرجی شدن هوای استان میانجامد. بنابراین، بیشترین بارندگی در ماههای زمستان و کمترین آن در ماههای تابستان دیده میشود. با این همه، نیمهٔ شمالی استان، بخش نیمهخشک و خشک، از کمترین بارندگی بهرهمند است و به دلیل تبخیر زیاد آب، زمینهای شور و کمبازده نیز بسیار دارد.
ویژگیهای فرهنگی و اجتماعی
مراسم ها:
نوروز خوانی: از اوایل اسفند ماه هر سال در اکثریت شهرهای استان ، نوروزخوانان محلی با چوب دستی و کوله پشتی که بر پشت خود می گذاشتند با خواندن اشعار بر وصف نوروز، بهار را نوید می دادند و به در خانه های مردم می رفتند و مردم هم به فراخور توانایی مالی خود، انعامی به نوروزخوانان می دادند. این هدایاعمدتا“ برنج، قند،حتی لباس، روسری و سکه پول بود تمامی افراد محل بر گرد نوروزخوانان می آمدند و ورودشان را به فال نیک می گرفتند . در واقع « نو بهار » قبل از عید، فراررسیدن عید و بهار را نوید می داد. آنها غالبا“ دو نفر بودند که در کوچه و خیابان به راه می افتادند و جلوی هر خانه ای اشعار می خواندند : « صد سلام، صد علیک، صاحبخانه، سلام علیک، آمده تنه خدم، با عزت و حرمت، فردا روز قیامت، خدا بده رحمت و . . . » چهارشنبه سوری : آخرین چهارشنبه ماه سال است که مردم از کوچک تا بزرگ بر روی کوه وپای آتش اشعار «زردی من از تو، سرخی تو از من »را می خوانند و در اکثریت روستاهای این منطقه در همین هنگام شب کوزه های آب نمک را می شکنند. زیرا معتقد بودند با خرید کوزه نو برکت خانه در سال نو بیشتر می شود . در این شب برخی از دختران به همراه آینه ای به کوچه می رفتند و سخن اولین فردی را که از کنار او عبور می کرد به عنوان نتیجه اعمال و آرزوهای خود تعبیر می کنند. قاشق زنی در همین شب انجام می گیرد. پسرها چادر به سر کرده، در دستی قاشق ودر ذستی دیگر ظرفی فلزی همچون کاسه می گرفتند و جلو در خانه ها می رفتند سپس قاشق را برظرف می کوبند و خوردنی طلب می نمایند صاحبخانه در این هنگام به جهت پیروی از سنن غالبا“ شکلات، شیرینی یا قند را به آنها می دهد. مراسم آق آش: جشن ۶۳ سالگی که در میان ترکمن ها به ‹‹ آق آش›› (Ag-Ash ـ غذای سفید ) معروف است. از گذشته نسبتا دور در میان آنها متداول بوده است در واقع هر یک از مردان ترکمن که به سن ۶۳ سالگی می رسید به سبب رسیدن· به· سن پیامبر با دعوت از· نزدیکان، آشنایان· و· دوستان جشنی را با پخت· غذای محلی· ‹‹ چگدرمه ›› ( برنج با گوشت ) بر پا می کنند .
دین و زبان:
زبان اکثریت استان گلستان، ترکی ترکمنی است و در بعضی از شهر فارسی نیز متکلم می گردد.
61 درصد از جمعیت استان را اهل تشیع و ۳۹ درصد از آنان را اهل تسنن تشکیل میدهند. مسیحیان، بهاییان و صوفیان گنابادی از اقلیتهای کوچک مذهبی استان هستند. اهل تشیع را گروههای پارسی، ترک و... و اهل تسنن را نیز گروههای ترکمن و بلوچ تشکیل میدهند
موسیقی:
موسیقی سنتی کتولی و ترکمن از عمده ترین و شاخص ترین موسیقی های سنتی استان گلستان به شمار می آید همچنین در این استان موسیقی سنتی مازندرانی ، سیستانی نیز مرسوم و متداول می باشد.
موسیقی سنتی ترکمن:
نوازندگان ترکمن را ‹‹ سازنده ›› ( یعنی آن که ساز می زند ) و خوانندگان را باخشی· (baxshi) می نامند. از آلات موسیقی ترکمن می توان به دو تار ( تامدرا )، کمانچه ( قجق· ـ· qejq ) ، قاووز ( QAVOOZ·· )، تویتک( toitek· ) ( نی )، ویدی بوغین ( yedi boqin ـ نی هفت بند ) اشاره کرد اما مهمترین آنان دو تار و کمانچه محسوب می شوند.
موسیقی در ترکمن صحرا از دیر باز به عنوان یک رکن معنوی در زندگی مردم منطقه حضور داشته و عمدتا بوسیله باخشی ها که سند زنده تاریخ این خطه هستند حفظ و اشاعه یافته است.
موسیقی سنتی کتولی :
این موسیقی به لحاظ رایج و متداول بودن آن در میان ساکنین کتولی شهرستان علی آباد بنام موسیقی کتولی معروف است. اساس ساختار آن مبتنی· بر سه مقام آوازی به نام های هرائی، راسته مقام و کله کش است که هر یک از این مقامات در زمان های مختلف· بر حسب ذوق و استعداد هنری خوانندگان و نوازندگان به اشکال مختلفی اجرا شده است که پس از شکل گیری و تثبیت به نام آن هنرمند، خوانده شده است که از جمله آنان می توان به مقام علی محمد صنم، یحیی گالش و حسنخانی اشاره نمود .
پوشاک سنتی ترکمن ها :
یکی از عناصر مهم فرهنگ مادی ترکمن ها که پویایی، اصالت و ارزش ذاتی و زیبایی ظاهری خود را در تمامی شرایط زمانی و مکانی حفظ و زنده نگه داشته است، پوشاک می باشد.این پوشاک با زیور آلات سنتی مربوطه که از رنگ های ویژه وزیبایی برخوردار است دارای تنوع و تعدد مطلوبی می باشد که نگاه هر بیننده ای را به خود جلب می نماید. پوشش آن بر حسب مقتضیات· جغرافیایی، شرایط اجتماعی، اقشار اجتماعی، سن افراد و وضعیت تاهل متفاوت است
پوشاک:
سرپوش زنان:
چاشوcasov: روسری ابریشمی نسبتا ضخیم زنان ترکمن بوده است وبه رنگهای قرمز و سبز با طرح های مربع شکل و خطوط افقی و عمودی در رنگ های متنوع است. این سرپوش امروزه فقط در مراسم عروسی استفاده وبا آن سر و روی عروس را می پوشانند.
سرپوش مردان ترکمن :
تلپکTeLPeK:کلاهی معمولی که از پوست بره سیاه به نام قره گل تهیه می شود و کم پشم و مجعد می باشد این نوع کلاه دارای شکل نیم دایره است و عمدتا جوانان از آن استفاده می کردند. نوع دیگر آن از پوست گوسفند تهیه می شودو معمولا مردان مسن و به اصطلاح ((یاشولی ها))(yasholi )از آن استفاده می کردند.و به نام های پخور تلپک pokhur – telpek و سلکمه تلپک selkme telpek· نیزمی گویند.
قاليبافي :
از قالي هاي معروف اين استان قالي تركمن مي باشد. تركمن ها در شكوفايي هنري اين خطه با الهام از محيط زندگي خود، آفرينش هاي مادي فراواني همچون قالي را به نسل امروزين انتقال داده اند. تركمن ها به قالي، ‹‹ هالي ›› مي گويند.
ماده اصلي فرش تركمن پشم است. زنان تركمن پشم را معمولا با رنگ هاي گياهي كه ثابت و زيبا بوده اند رنگ مي كردند. اما امروزه بسياري از آنها از رنگ هاي شيميايي استفاده مي كنند. تركمن ها در رنگ آميزي پشم بيشتر از رنگ هاي قرمز، سبز و زرد استفاده مي كنند. زمينه اصلي قالي رنگ قرمز است.قالي تركمن دست بافتي است پرزدار كه از طريق درگيري پرز و گره زدن بر تار و پود گذاري تهيه مي شود. آنها از گره متقارن استفاده مي كنند كه زمينه ي آن، مركب از تارهاي عمودي و پودهاي افقي است كه بعد از هر رج بافت، زده مي شود.
نمازليق/سجاده :
قاليچه كوچكي است كه براي بجاي آوردن نماز هاي 5 گانه در روز، بكار مي رود. ابعاد آن معمولا 120×80 يا 130 ×90 سانتيمتر است. سجاده با نقوش انتزاعي مثل درخت توت، جاي پاي شتر ( ماري گل ) و كعبه ي مسلمين بافته مي شود.
قارچين/پشتي :
تركمن ها پشتي را ‹‹ قارچين ››· (qarchin· ) مي گويند و آن فرشينه اي است كه به نقوش مختلف مثل ‹‹ گلين بارماق، آق سو، قولپاقلي ››· بافته مي شود.
پلاس بافی :
قالي بدون پرز و از نوع فرشينه هاي گره دار است كه ‹‹ مخمل ›› و ‹‹ ماهوتي ›› نيز ناميده مي شود و در مناطق مختلف استان بويژه در حوزه شهرستان مينودشت، راميان، كلاله و شهرها و روستاهاي تركمن نشين بافته مي شود.
گليم بافی :· نوعي فرش بدون پرز است كه در ابعاد مختلف و مطابق سليقه بافنده، بافته مي شود و عمدتا براي پوشاندن اسب، زين اسب و خورجين به كار مي رود . اندازه بزرگتر آن جهت پوشاندن كف اتاق يا « اوي» (oy)· استفاده مي شود. نقش گليم معمولا با طرح هاي هندسي و خطوط مستقيم و شكسته، شكل مي گيرد.
نمد مالی :
نمد عمدتا براي پوشش كف خانه بكار مي رود . نمد در ميان تركمن ها انواع مختلفي بر اساس نوع كاربرد آن دارد .
ابريشم بافي· :
از حدود يك قرن پيش هنر و صنعت ابريشم بافي در مناطق شرق استان گلستان و متناسب با ويژگي هاي اقليمي بويژه در شهرستان هاي راميان، مينودشت و كلاله به فعاليت خود ادامه مي دهد. تهيه و توليد پارچه هاي ابريشمي مستلزم طي مراحل مختلف از جمله نوغانداري ـ نگهداري از تخم ابريشم جهت توليد پيله مي باشد.
جاجیم بافی· :
جاجیم دستبافی ضخیم و بدون پرز از جنس ابریشم، پنبه ای و دارای چله کشی بلند بوده و بصورت راه راه با
خطوط افقی در رنگ های متنوع و زیبا جهت مصارفی چون زیر انداز، پادری، لیف و پشتی استفاده می شود . مواد اولیه جاجیم بافی از پشم و پنبه بوده و ابزار مورد نیاز برای آن چرخ ، شانه ، ماسوره ، ماکو و گورد می باشد .
سوزن دوزي· :
سوزن دوزي در استان گلستان عمدتا در ميان دو قوم تركمن و بلوچ مشاهده مي شود. سوزن دوزي در ميان اكثريت خانوادهاي ساكن در مناطق تركمن نشين از سابقه اي نسبتا طولاني برخوردار است آنها سوزن دوزي را با استفاده از رنگ هاي متنوع و شاد بر روي يقه، سر استين و حاشيه هاي جلوي پيراهن و روي سينه پيراهن هاي سنتي كه به ‹‹ دون ››· ( don· ) معروف است، انجام مي دهند
جاذبه های توریستی
جاذبه های مهم:
نطقه حفاظت شده جهان نما :
اين منطقه با وسعتي معادل 30650 هكتار در مناطق مرتفع جنوب شهرستان گرگان و جنوب شرقي شهرستان كردكوي واقع گرديده و نام آن نيز برگرفته از دهكده اي ييلاقي به همين نام در آن منطقه مي باشد. حداقل ارتفاع اين منطقه از سطح دريا 600 متر و حداكثر 3000 متر است.
منطقه شكار ممنوع چلچلي :
اين منطقه از نام كوه چلچلي در ارتفاعات جنوب شرقي گرگان اخذ شده است و در شرق منطقه حفاظت شده جهان نما واقع شده است. و مساحت آن 33100 هكتار مي باشد . منطقه چلچلي به دليل دارا بودن پوشش گياهي و جانوري متنوع و رودها و چشمه هاي فراوان يكي ديگر از مناطق و جاذبه هاي طبيعي اين استان به شمار مي آيد. اين منطقه به دليل نزديكي به مركز استان و وجود قابليت هاي بالقوه گردشگري در تمام فصول مورد بازديد مسافران قرار مي گيرد و تنوع پوشش گياهي و جانوري در آن باعث شده است كه در ميان پژوهشگران به عنوان يكي از مراكز پژوهشي شناخته شود.
منطقه شكار ممنوع عزيز آباد :
اين منطقه در 24 كيلومتري شرق شهرستان كلاله واقع گرديده است . مساحت آن در حدود 17000 هكتار است و بلندترين قسمت منطقه از سطح دريا 900 متر ارتفاع دارد . منطقه عزيز آباد يكي از مهمترين زيستگاههاي قرقاول در سطح كشور به شمار مي رود.
پارك جنگلي النگ دره :
اين پارك در 6 كيلو متري ضلع جنوبي شهرستان گرگان و در ميان جنگل هاي جلگه اي واقع شده است. مساحت آن در حدود 170 هكتار مي باشد. عبور رودخانه قلاشي از وسط اين پارك ، وجود چشمه هاي متعدد در نقاط مختلف آن و وجود درختان جنگلي متنوع فضايي دل انگيز و زيبايي را براي بيننده خلق مي نمايد.
پارك جنگلي دلند :
اين پارك در 11 كيلومتري غرب شهرستان آزادشهر و در ضلع شرقي شهر دلند ، در موازات شاهراه تهران ـ مشهد قرار گرفته است وسعت اراضي قابل بهره برداري اين پارك درحدود211هكتاراست وارآب وهواي نيمه مرطوب جنگلي بهره منداست.
پارك جنگلي قرق :
اين پارك در 21 كيلومتري شرق گرگان و بر كناره شاهراه تهران ـ مشهد واقع شده است. مساحت اين پارك 650 هكتار و در حوزه جلگه اي قرار گرفته است.
پارك جنگلي كردكوي :
اين پارك در 4 كيلومتري جنوب شهرستان كردكوي و در مسير جاده كردكوي به درازنو واقع شده و مساحت آن 54 هكتار مي باشد. از ويژگي هاي اصلي اين پارك وجود رودخانه دايمي به نام ‹‹ پلنگ پا ›› مي باشد. آب پارك از اين رود تامين مي شود.
پارك جنگلي و طبيعت نهارخوران :
يكي از مهمترين تفرجگاههاي استان و منطقه شمال كشور مجموعه پارك نهارخوران در 3 كيلومتري جنوب شهر گرگان واقع شده است
دهكده ييلاقي جهان نما :
اين دهكده در محدوده حفاظت شده جهان نما واقع شده است و به دليل دارا بودن چشم اندازهاي طبيعي جالب و زيبا و آب و هواي مناسب و دل انگيز علاقمندان فراواني را به ويژه در فصول گرم سال به خود جلب مي نمايد . وجود درختان پهن برگ و سوزني برگ و پوشش جانوري متنوع و واقع شدن بناي تاريخي گنبد رادكان، جاذبه طبيعي و فرهنگي خاصي را به اين دهكده بخشيده است.
دهكده ييلاقي درازنو :
اين دهكده در جنوب شهرستان كردكوي و در محدوده روستاي سورم سرا ( بالاجاده ) واقع شده است. دهكده درازنو به سبب دارا بودن آب و هواي مناسب، چشم اندازهاي طبيعي زيبا ، برخورداري از مناطق جلگه اي، موقعيت منحصر به فردي را در ميان سكونتگاههاي مناطق كوهستاني استان خلق نموده است.
اشرافيت گردشگران بر مناطق شهري شهرستان هاي گرگان، كردكوي و بندر تركمن و روستاهاي پيرامون آن منظره اي به يادماندني در ذهن و خاطره آنها ايجاد مي نمايد.
دهكده افراتخته :
اين دهكده· ارتفاعات· جنوب شرقي شهرستان علي آباد كتول واقع شده است و داراي جاذبه هاي طبيعي فراوان جهت جلب گردشگران مي باشد. بنا به گزارش كارشناسان سازمان جهاني فائو ، منطقه افرا تخته به عنوان يكي از مرغوب ترين رويش گاههاي سرخدار جهان محسوب مي شود.
آبشار لوه :
آبشار لوه در 15 كيلومتري غرب پارك ملي گلستان و در جنوب روستاي لوه ـ شهر گاليكش واقع شده است. از جاده اصلي مينودشت ـ پارك ملي گلستان تا آبشار حدود 6 كيلومتر فاصله است.
اين آبشار از مجموع چند آبشار كوچك و بزرگ كه به شكل پلكاني قرار گرفته اند ، تشكيل شده است. آب اين آبشار از چشمه هاي ارتفاعات جنوبي تامين مي شود. ارتفاع آن در حدود 17 متر است و اطراف آن را درختان پهن برگي پوشانده است و محيطي زيبا و دل انگيز را ايجاد كرده است.
آبشار لوه يكي از مناطق ويژه گردشگري شهرستان مينودشت بوده كه نزديكي آن به پارك ملي گلستان اهميت آن را به لحاظ جذب گردشگر دو چندان نموده است.
آبشار كبودوال :
آبشار كبودوال در 4 كيلومتري جنوب شهرستان علي آباد واقع شده است. آب اين آبشار كه از چشمه هاي جنوبي ارتفاعات تشكيل شده است، قابل شرب مي باشد.
اين آبشار يكي از مهمترين تفرجگاههاي استان محسوب مي شود و به سبب واقع شدن در ميان جنگل انبوه و تنوع گونه هاي گياهي و چشمه هاي فراوان از جاذبه هاي طبيعي منحصر به فردي برخوردار است. اين آبشار بويژه در فصول بهار و تابستان محل تفرح انبوه زيادي از مردم منطقه و گردشگران داخلي است.
آبشار زيارت :
اين آبشار در 18 كيلو متري شهر گرگان و در 5 كيلومتري جنوب روستاي زيارت واقع شده است . آبشار زيارت در مسير يكي از شعبات فرعي رودخانه خاصه رود قرار دارد. اين رود از ارتفاع حدود 16 متر به محدوده حوضچه اي مي ريزد.
برخورداري اين آبشار و محيط اطراف آن از مناظر زيباي طبيعت، خاطره اي بياد ماندني در ذهن هر بيننده اي ايجاد مي نمايد. اين آبشار به ويژه در فصول بهار و تابستان محل بازديد و گردش مردم منطقه و ساير نقاط كشور است.
آبشار رنگو :
آبشار رنگو در 6 كيلومتري جنوب غربي شهرستان گرگان واقع شده است . اين آبشار كه بستري نيم دايره اي شكل دارد شامل يك محل ريزش اصلي و چند محل ريزش فرعي است و حدود 7 متر ارتفاع دارد. لذا با توجه به وضعيت و نماي زيباي آبشار و وجود تنوع پوشش گياهي در پيرامون آن و برخورداري از هواي خنك و لطيف، يكي از جاذبه هاي طبيعي مهم استان محسوب مي شود
تالاب آلاگل :
تالاب آلاگل در 60· كيلومتري شمال گنبد كاووس و در شرق جاده آق قلا به اينچه برون واقع شده است. مساحت آن در زمان پر آبي به 2500 هكتار مي رسد. ارتفاع كف آلاگل از سطح درياي آزاد 6 متر است و عمق آن در زمان پر آبي 5/2 متر است. آب اين تالاب از رودخانه اترك و زهكش هاي طبيعي نهرهاي شور تامين مي گردد.
تالاب آجي گل :
اين تالاب در شمال شهرستان گنبد كاووس و در جنوب روستاي تنگلي واقع مي باشد. مساحت آن حدود 360 هكتار مي باشد. در ضلع غربي اين تالاب درياچه نمك به مساحت حدود 80 هكتار قرار گرفته است. عمق اين تالاب از 1 تا 15 متر در نقاط مختلف متغير است. آب اين تالاب نيز از رود مرزي اترك تامين مي گردد.
تالاب آلماگل :
تالاب آلماگل كه كوچكتر از تالاب هاي آلاگل و آجي گل مي باشد در حدود 55 کیلومتری· شمال شهرستان گنبد كاووس و در ضلع شمالي جاده گرگان به اينچه برون واقع شده است . مساحت آن بالغ بر 200 هكتار مي باشد. عمق آب از 1 تا 3 متر در نقاط مختلف متغير مي باشد.
تالاب گميشان :
تالاب گميشان در شمال غربي شهرستان گرگان و در غرب و شمال غرب گميشان واقع شده است. آب اين تالاب از دريا و كانال اترك تغذيه و طول آن 40 كيلومتر و عرض آن با توجه به پيشروي آب دريا متغير است. بخش شمالي تالاب كه به عنوان منطقه شكار ممنوع به ثبت رسيده و به علت دارا بودن شرايط مطلوب به منظور انجام تحقيقات علمي گونه هاي پرندگان مهاجر آبزي و كنار آبزي ، گياهان آبزي و آبزيان به عنوان منطقه حفاظت شده معرفي گرديده است.
خليج گرگان :
خليج گرگان كه بر اثر پيشروي رشته ساحلي شبه جزيره ميانكاله به سمت شرق در درياي خزر تشكيل شده است، 400 كيلو متر مربع مساحت دارد. طول آن در جهت غربي ـ شرقي 55 كيلومتر و عرض آن بين 4 تا 12 كيلومتر متغير است . شكل آن سه گوش است . دهانه خليج باريك و اندازه آن 700 متر است. عمق آن از يك تا 5 متر متغير است. در جنوب و غرب خليج دشت وسيعي قرار دارد كه بيشتر آن را زمين هاي زراعي و دامداري فرا گرفته است.
شبه جزيره ميانكاله :
شبه جزيره ميانكاله در سواحل جنوبي و· منتهي اليه جنوب شرقي درياي خزر واقع شده است.· اين· شبه جزيره· با· تپه هاي شني ساحلي به طول 5/6 كيلومتر از دريا منفك شده است . ميانكاله از شمال به درياي خزر و از جنوب به خليج گرگان و از شرق به آشوراده و از غرب به مرداب لپو محدود است. در اين شبه جزيره درختچه هايي از قبيل انار و تمشك وحشي وجود دارد.
اين شبه جزيره به همراه خليج گرگان در زمره پناهگاههاي حيات وحش كشور است كه به علت اهميت زياد آن به عنوان ذخيره گاه زيست كره در جهان به ثبت رسيده است.
پوشش گياهي و جانوري ويژه و چشم اندازهاي طبيعي و متنوع آن به ويژه در منطقه ساحلي، اين محدوده را يكي از قطب هاي مهم گردشگري در استان گلستان و شمال كشور تبديل نموده است.
غار كيارام
مساجد :
در دوران تاريخ ايران بعد از اسلام ، مساجد بعنوان ارزشمندترين بناهاي مذهبي شهرها محسوب مي شده اند كه با احداث آن در مراكز شهري و محدوده دارلحكومه ها موجب ايجاد سبك جديد در بافت معماري و شهرسازي شده اند.
مسجد جامع گرگان :
مسجد جامع گرگان در بازار قديمي نعلبندان در زميني به مساحت 1600 متر مربع واقع شده است . بناي اصلي مسجد به ويژه مناره قديمي آن متعلق به دوره سلجوقيان است. اين بنا با حياطي مركزي به وسعت 1000 متر مربع كه چهار شبستان ، چهارگوشه آن را احاطه نموده است و دو ايوان در دو سوي شرقي و غربي آن احداث گرديده است.
مسجد گلشن :
مسجد گلشن در محله قديمي درب نو ، دروازه نو و ميدان شهر گرگان واقع است.سنگ مرمري به درازاي 33 و پهناي 21 و قطر 5 سانتي متر در محراب مسجد است كه عبارتي به خط عربي در آن حك شده است. منبر مسجد مشبك كاري ظريف گرديده و طرح ها ي زيبا دارد. بر ديوار شبستان جا چراغي گچكاري بسيار ظريف نظير جا چراغي دوره صفوي قرار دارد.
مسجد جامع گوميشان :
اين مسجد در منطقه مركزي بخش گميشان در 15 كيلو متري شمال شهرستان تركمن واقع شده است و در سال 1334 هـ . ق توسط مظفر حاجي مظفري احداث شده است. بناي اين مسجد چهار ضلعي و مصالح آن از چوب و گچ است و در جلوي آن كفش كني نيز تهيه شده است. در حال حاضر تغييرات كلي در نماي داخلي و بيروني آن ايجاد شده است.
مسجد و مدرسه كريم ايشان :
مسجد كريم ايشان در نزديكي روستايي به همين نام در حدود 45 كيلومتري شمال شهرستان كلاله واقع مي باشد بناي مسجد در سال 1328 هـ ق احداث شده و متعلق به دوره قاجار است . سبك معماري بكار رفته در آن تركيبي از ويژگي هاي بناهاي قديمي آسياي مركزي و معماري ايراني است كه اين امر نشانگر پيوندهاي اجتماعي ايرانيان اين منطقه با مناطق آسياي مركزي در آن دوره مي باشد.
مدرسه عماديه :
مدرسه عماديه در ضلع شرقي مركز محله قديمي درب نو در بافت قديم گرگان واقع شده است . زمان احداث مدرسه بر اساس شواهد موجود در دوره صفويه بوده و در دوران بعد نيز مرمت و بازسازي شده است . بناي اين مدرسه توسط خواجه عمادالدين احداث گرديده است.
امامزاده نور :
امامزاده اسحاق بن موسي بن جعفر ( ع ) معروف به امامزاده نور در محله سر چشمه از محلات قديمي شهرستان گرگان ساخته شده است. اين امامزاده كه از ابنيه مذهبي قرن نهم هجري به شمار مي رود بطور كامل از آجر و به شكل هشت ضلعي ( كثير الاضلاع ) احداث شده است و از خارج داراي دوازده ترك و از داخل چهار گوشه است. درازاي ضلع جنوبي داخلي آن 690 سانتيمتر و ضلع شرقي 980 سانتيمتر است. محرابي گچ بري در ضلع جنوبي اين بنا قرار دارد كه بسيار زيبا و ظريف طراحي شده است . از ديگر تزئيينات آن مي توان به تزئيينات آجري و وجود دو لنگه در قديمي و صندوق چوبي نفيس اشاره كرد كه بر روي مر قد واقع شده و تاريخ سال 867 هجري در روي آن حك شده است و آياتي به خط كوفي بر بدنه صندوق ديده مي شود و ضريحي مشبك آهنين به درازاي 326 و پهناي 230 و ارتفاع 280 سانتيمتر محافظ صندوق چوبين است . بر روي چهار بدنه بنا آياتي از قرآن كريم به خط كوفي ممتاز نقش بسته است.
امامزاده روشن آباد :
بناي امامزاده روشن آباد ( امامزادگان فضل الله و عبدالله ( ع ) ) در حدود 15 كيلومتري بين جاده قديم گرگان به كردكوي در نزديكي روستاي سر كلاته ، شموشك، دو رود محله و در وسط باغ مشجر و قبرستان واقع شده است . با توجه به كتيبه هاي موجود در روي درب های صندوق امامزاده ساختمان بنا متعلق به دوره تيموريان ( قرن نهم هجري قمري ) مي باشد كه مزار فضل الله و عبدالله از فرزندان امام موسي كاظم ( ع ) را نشان مي دهد. اين امامزاده داراي رواق و حرم چهار گوش و گنبد ساقه دار و مدور است و از نماي خارجي هشت ترك دارد و در هر ترك طاقنماهايي با طاق جناغي طراحي شده است و ورودي بنا به مقبره را در آن ايجاد كرده اند اين ورودي داراي ايوان گچبري با نقوش اسليمي و هندسي است . گرداگرد بناي اصلي پاگردي است كه سقف آن سفال سر است و كنسول شيرواني ها توسط ستون هاي چهارپر به پاگرد ( سكو ) متصل است .
امامزاده يحيي بن زيد :
بناي امام زاده يحيي بن زيد در ضلع غربي شهرستان گنبد كاووس واقع شده است. اين امامزاده داراي بناي بزرگ و محوطه اي وسيع و رواق آيينه كاري است.
امامزاده عبدالله :
امامزاده عبدالله در روستاي حيدر آباد در شش كيلومتري جنوب غربي شهرستان كلاله واقع شده است. بناي اصلي شامل سر در ورودي بلند است كه در آن به كفش كني باز مي شود. كفش كن داراي گنبدي نوك دار است. مرقد امام عبدالله در ميان بناي حرم· است . در ضلع جنوبي و شرقي طاقنمايي كه حدود 30 سانتيمتر عمق دارد احداث شده است . حرم داراي گنبدي مخروطي شكل مي باشد.
امامزاده دانشمند :
امامزاده دانشمند كه در ميان تركمن ها به ‹‹ دالشيمان آتا ›› معروف است در ضلع شمال غربي شهرستان گنبد كاووس و در نزديكي بخش اينچه برون ـ مرز· شمالي ايران و تركمنستان ـ و بر روي تپه اي به نام دانشمند واقع شده است. روستاي دانشمند در ضلع غربي آن قرار دارد.
امامزاده چهاركوه :
اين امامزاده در شهرستان كردكوي در نزديكي روستاي سركلاته ( خرابه شهر ) و در دامنه كوه و جنگل قرار دارد. بنا متعلق به اواخر دوره قاجاريه مي باشد و داراي پلان هاي مربع و مستطيل شكل و بصورت كنده سري ( استفاده از كنده در زير بنا ) است بدنه و ستون هاي آن از چوب و سقف آن پوشيده از سفال مي باشد.
امامزاده عبدالله علي :
امامزاده عبدالله علي در روستاي حيدرآباد از دهكده هاي سدن رستاق استرآباد واقع است. بناي آن چهار ضلعي است و چهار گوشه آن ، چهار گوشوار كه بناي چهارگوشه را به هشت ضلعي تبديل مي كند و سقف بنا براين هشت ضلعي به شكل مخروطي ايجاد شده است.
امامزاده علي رضا بن موسي كاظم ( ع ) :
اين امامزاده در روستاي سرطاق شهر بندر گز واقع شده است. بنايي است هشت ضلعي به ارتفاع شش متر و پهناي هرضلع 210 سانتيمتر از آجرهايي به ابعاد 40 سانتيمتر و قطر 10 سانتيمتر كه به قول متولي در محل تهيه شده است ولي به نظر مي رسد كه از آجرهاي خرابه شهر و ديوار تميشه باشد.
امامزاده اسماعيل بن ابراهيم بن موسي الكاظم ( ع ) :
اين امامزاده در روستاي ساور شهرستان علي آباد كتول واقع است و از گذشته بنايي قديمي در محوطه آن قرار گرفته است.
امامزاده هارون بن موسي بن جعفر ( ع ) :
اين امامزاده در روستاي الازمن در يك كيلومتري غرب كيلومتري شهرستان علي آباد كتول واقع شده است.
امامزاده سليمان بن امام زين العابدين ( ع ) :
اين امامزاده در روستاي لام لنگ ( از دهكده هاي سدن رستاق استرآباد ) واقع شده است.
امامزاده ابوالقاسم حمزه بن موسي بن جعفر ( ع ) :
اين امامزاده در روستاي كاشيدار در 60· كيلومتري شهرستان آزادشهر واقع شده است. بنايي است كه در ضلع جنوبي اطاق در محراب كريمه آن آيه الكرسي نوشته شده است همچنين بر بالاي اين امامزاده كتيبه اي به شرح· زير· نوشته شده است :
‹‹ بناي تعمير اين گنبد گردون اساس عديم القياس و اين كرياس خورشيد اقتباس و بنياد نهاد اين آستان فلك نشان جوزامكان و اين روضه مقدس مباركه و بقعه متبركه عرش درجه امامزاده واجب التعظيم والتكريم امامزاده ابوالقاسم بن موسي بن جعفر عليهم و علي آبائهم آلاف التحيه و الئناء ›
امامزاده عبدالله :
امامزاده عبداله در داخل شهر گرگان در خيابان شهدا واقع شده است . بناي اين امامزاده به دستور كيفربن شاه بن شمس الدين در سال 873 هـ. ق احداث شده است.
زيارتگاه خالدنبي :
مرقد خالد بن سنان مشهور به خالد نبي در 90 كيلومتري شمال شرقي شهرستان گنبد كاووس و 6 كيلو متري روستاي گچي سو· و برفراز كوه ‹‹ گوگجه داغ ›› واقع شده است . راه ارتباطي اين زيارتگاه كوهستاني بوده اما از ضلع شمالي شهرستان كلاله و از روستاي تمر قره قوزي مقصد سهل الوصولي دارد.
زيارتگاه صالح پيغمبر :
اين زيارتگاه در پنج كيلومتري غرب شهرستان آق قلا و در شمال رود گرگان بر بالاي تپه اي منفرد و طولي واقع شده است.
زيارتگاه چوپان آتا:
اين زيارتگاه در نزديكي زيارتگاه خالدنبي در نارلي داغ و نزديك روستاهاي گچي سو و آي تمر در حدود 40··· كيلومتري ضلع شمالي شهرستان كلاله واقع شده است. مزار چوپان آتا بر سر قله و مسلط به دره اي بزرگ است.
زيارتگاه عالي خان بابا :
اين زيارتگاه كه به ‹‹ عالم بابا ›› نيز شهرت دارد در ضلع شرقي استان گلستان و در مسير جاده ي كلاله ـ مراوه تپه و در نزديكي روستاي چناران بر روي كوه بلندي قرار دارد.زيارتگاه عالي خان بابا :
اين زيارتگاه كه به ‹‹ عالم بابا ›› نيز شهرت دارد در ضلع شرقي استان گلستان و در مسير جاده ي كلاله ـ مراوه تپه و در نزديكي روستاي چناران بر روي كوه بلندي قرار دارد.
زيارتگاه بهاء الدين نقشبندي :
اين زيارتگاه در ده كيلومتري شمال شرقي شهرستان تركمن و 500 متري شمال جاده آسفالته بندر تركمن ـ اق قلا و در نزديكي روستاي ‹‹ خوجه لر ›› واقع شده است. در منابع آمده است كه وي مرتاض مقدس بود كه مريدان او هنوز در ايران ، چين و هندوستان زندگي مي كنند. او در سال 1388 م/ 791 هـ . ق فوت نمود و مقبره و صومعه آن در قريه ‹‹ بهاءالدين ›› در بخارا قرار دارد.
زيارتگاه آق امام :
اين زيارتگاه بر قله ي كوه آق امام و در 6 كيلومتري ضلع شمالي شهرستان آزادشهر واقع شده است و متعلق است به حضرت محمد ابن زيد ابن اسماعيل ابن حسن بن علي بن ابيطالب ( ع ) كه با بردارش حسن معروف به ‹‹ داعي كبير ›› در سال 250 هـ . ق سلسله ي زيديه علويان را در طبرستان ( مازندران ) فعلي تشكيل دادند.
زيارتگاه تكيه بابا :
زيارتگاه تكيه بابا در دامنه ي شمالي نيل كوه در 600 متري غرب روستاي پاسنگ پايين و در 14 كيلو متري شهر گاليكش واقع شده است.بنا به اعتقادات مردم ، اين زيارتگاه متعلق به آصف بن برخيا وزير داناي حضرت سليمان ( ع ) مي باشد و به سبب اينكه در حال فرار از سوي دشمنان به اين منطقه رسيده و در هنگام تكيه به درخت انار به قتل رسيد ‹‹ به تكيه بابا ›› شهرت يافت.
ملك علي تپه :
اين تپه در 29 كيلومتري شمال شرقي گنبد كاووس و در مجاورت روستايي به همين نام قرار دارد . ملك علي تپه داراي پلان بيضي شكل است. سفال هاي موجود بر سطح تپه كه اكثرا قرمز ساده و خاكستري و به ندرت لعابدار مي باشند ، آن را به هزاره اول قبل از ميلاد و دوران تاريخي و اوايل اسلامي مي رساند.
ملاعلي تپه :
ملا علي تپه در 16 كيلومتري شهر گنبد كاووس و در يك كيلومتري ضلع غربي جاده آسفالته قره محمد تپه به آبادان تپه واقع است. ملا علي تپه يكي از تپه هاي تاريخي بزرگ منطقه و به قطر تقريبي 115 متر و ارتفاع 10 متر است كه روستاي ملاعلي تپه روي آن قرار دارد. قدمت اين تپه با توجه به سفال هاي موجود بر سطح تپه به اوايل هزاره دوم قبل از ميلاد و دوران تاريخي مي رسد.
آبادان تپه :
اين تپه در 22 كيلو متري شمال گنبد كاووس و در مجاورت روستايي به همين نام واقع شده است. آبادان تپه متشكل از دو تپه بزرگ با پلان دايره اي شكل است . بطوريكه در هر يك از آنان تپه اي به بلندي 13 متر به عنوان هسته مركزي و پيرامون آن را تا شعاع 500 متري تپه هاي كوچك و متصل به هم در بر گرفته اند. در واقع آبادان تپه يكي از محوطه هاي بزرگ و ارزشمند تاريخي اين منطقه محسوب مي شود. سفال هاي قرمز و خاكستري موجود در سطح تپه نشانگر قدمت آن تا اواخر هزاره اول و اوايل هزاره دوم ق.م مي باشد.
شغال تپه :
شغال تپه يكي از آثار تاريخي درون شهري استان گلستان محسوب مي شود . اين تپه در ضلع غربي ميدان شهرداري علي آباد كتول قرار دارد و مساحت آن در حدود 2500 متر مربع است با توجه به شواهد و مواد فرهنگي موجود در سطح تپه ، قدمت آن به هزاره اول قبل از ميلاد و دوران اشكاني و ساساني مي رسد.
شاه تپه :
شاه تپه در 36 كيلومتري شمال غربي شهر گرگان و در نزديكي روستاي يساقي شهر كردكوي واقع شده است. ارتفاع اين تپه حدود 8 متر از سطح زمين هاي اطراف بالاتر است و طول شمالي ـ جنوبي آن 165 متر است و عرض شرق ـ غربي آن 135 متر است.در سال 1931 ميلادي هيات با ستان شناسي سوئدي به سرپرستي دكتر آرنه ( Arne)· در اين مكان به حفاري پرداخت. در اين كاوش دو دوره مهم مشخص گرديد.
قره شيخ تپه :
اين تپه در شمال شهرستان كلاله در حدود 2 كيلومتري جنوب غربي روستاي تمر قره قوزي واقع شده است. اين تپه داراي پلان بيضي شكل و به طول 210 و عرض 165 متر و با ارتفاع بلند است. شواهد باستان شناختي مويد آن است كه· اين تپه و قلعه آن به لحاظ نظامي مورد اهميت بوده است . قدمت آن را با توجه به اشياء مكشوفه هزاره اول قبل از ميلاد تا قرون 2 و 3 هـ . ق مي دانند.
ياريم تپه :
ياريم تپه در حدود 9 كيلومتري جنوب شهرستان گنبد كاووس واقع شده است. « ياريم تپه » (yarim ) در گويش تركمني به معناي نصف يا نيم ياد شده است. اين تپه به شكل مدور و قطري معادل 180 متر و به ارتفاع 20 متر در كنار بستر رودخانه قره سو قرار دارد كه بر اثر طغيان رودخانه قسمتي از شمال تپه را آب بطور كامل تخريب نموده است. كه علت نام گذاري آن به همين دليل است. در سال هاي 62 ـ 1960· م اين تپه توسط پروفسور ‹‹ ديويد استروناخ ›› حفاري شد كه 33 لايه استقراري در آن مشخص گرديد كه تحتاني ترين لايه استقراري شامل بقاياي دوره نوسنگي ( دوره يك ) است و قدمت آن حداقل به هزاره پنجم قبل از ميلاد مي رسد.
تورنگ تپه :
در ميان تپه هاي تاريخي استان گلستان تورنگ تپه از شهرتي جهاني برخوردار است تورنگ تپه در 22 كيلومتري شمال شرقي شهر گرگان و 60 كيلومتري جنوب شرقي درياي خزر در جوار دهكده اي به همين نام واقع شده است.
آق تپه :
آق تپه در حدود 15 كيلومتري شمال شرقي شهرستان گنبد كاووس و در 350 متري جنوب غربي روستاي بزق آبادbouzeq abad· و 500 متري شرق محل پيوستن دو رودخانه گرگان و اوغان واقع شده است. پلان اين تپه به شكل بيضي مي باشد. ارتفاع تاج آق تپه از زمين هاي روستاي بزق آباد حدود 10 متر است.
کاخ موزه گرگان :ساختمان كاخ در مركز شهر در خياباني به همين نام در پارك شهر گرگان قرار دارد. اين بنا در دوره پهلوي اول بر روي فنداسيون ساختماني متعلق به دوره صفوي احداث شده و مساحت آن 250 مترمربع و در دو طبقه و سقف شيرواني مي باشد.
كاخ موزه گرگان در سال 1343 هـ.ش همزمان با افتتاح پارك شهر، كتابخانه، ايستگاه راه آهن گرگان بطور رسمي افتتاح گرديد و در همين زمان اين موزه شامل 152 قلم آثار و اشياء تاريخي و فرهنگي از هزاره پنجم قبل از ميلاد تا اوايل دوره اسلامي بود.
اين موزه به عنوان اولين موزه شمال كشور و چهارمين موزه تخصصي باستان شناسي در كشور محسوب مي گرديد. اما در سال 1361 هـ. ش تعطيل شد و قسمت عمده اي از اشياء فوق به مركز مازندران انتقال يافت.
موزه گرگان :
موزه گرگان در ارديبهشت ماه سال 1343 در كاخ سلطنتي واقع در پارك شهر فعلي افتتاح شد تا سال 1358 در اين مكان داير و داراي 152 قلم اشياء تاريخي و فرهنگي بود. اما ساختمان فعلي موزه گرگان در خيابان شهدا و جنب امامزاده عبداله شهر گرگان قرار دارد كه در سال 1355 به عنوان موزه سنگ قبر افتتاح شد و در بهمن 1376 با افزودن اشياء باستان شناسي به صورت موزه منطقه اي در آمد.
ساختمان موزه داراي چهار بخش است : طبقه زيرين بخش مردم شناسي را تشكيل مي دهد كه اشيايي از ابزار و آلات روزمره زندگي، پوشاك و فرهنگ مادي اقوام ساكن و مهاجر اين استان را به نمايش گذاشته است. طبقه اول بخش باستان شناسي را تشكيل داد و اشياء و مواد تاريخي و فرهنگي از حفريات تورنگ تپه، شهر جرجان، … از عصر آهن تا دوره قاجار به نمايش گذاشته شده است. در طبقه همكف بخش اداري، نگهباني و مرمت اشياء و مواد فرهنگي مستقر است. در محوطه بيروني و حياط سر پوشيده موزه با طاق هاي نيم استوانه اي، بخش سنگ مزارهاي بدست آمده گورستان هاي قديمي منطقه به نمايش عموم در آمده است.
موزه تاريخ طبيعي ميرزا بايلو :
موزه تاريخ طبيعي به موزه هايي اطلاق مي شود كه از يك سو، محل ثبت و ضبط كليه ي اسناد و مدارك و شواهد مربوط به طبيعت و علوم طبيعي در نقاط جغرافيايي معيني باشد و از سوي ديگر به عنوان مركزي جهت انجام پژوهش در زمينه هاي فوق باشد.
موزه حيات وحش ميرزابايلو در سال 1362 در ضلع شرقي پارك ملي گلستان تاسيس و راه اندازي شد. اين موزه به عنوان يكي از مراكز حفظ تاريخ طبيعي منطقه و استان گلستان شامل گونه هاي جالب و متنوعي از جانوران مي باشد. بطور قطع بازديد از اين موزه علاوه بر شناخت پوشش جانوري منطقه، به لحاظ تحقيقات علمي نيز جالب توجه خواهد بود.
پل هاي جاده شاه عباسي :
بر روي جاده شاه عباسي كردكوي دو پل به شرح زير وجود دارد كه عبارتند از :
سيكاپل : اين پل در 20 كيلومتري جنوب غربي گرگان و 7 كيلومتري جنوب شرقي كردكوي قرار دارد كه بر روي يك رودخانه فصلي در جهت شرقي ـ غربي احداث شده است . اين پل داراي يك چشمه به دهانه 4 متر با طاق جناقي است كه به شيوه رومي اجرا شده است. آجرهاي به كار رفته در اين پل به ابعاد 8×38×38 و 4×20×20 سانتيمتر است.
بز پل :· بز پل در 300 متري غرب سيكا پل قرار دارد و بر روي رودخانه اي در جهت شرقي ـ غربي احداث شده است. اين پل داراي يك چشمه به دهانه 10/3 متر با طاق خاكي يا تخم مرغي است و به شيوه رومي يا هره اجرا شده است تاج طاق براي جمع كردن طاق فضايي v شكل ايجاد كرده كه آجرها به صورت افقي در آن چيده شده اند و يك نوار آجري به ضخامت 4 سانتيمتر دور لبه بالايي طاق چيده شده است. ابعاد آجرهاي بكار رفته 8×38×38 و 4×20×20 سانتيمتر مي باشد.
پل رود قره سو :
بر روي رودخانه قره سو بقاياي دو پل وجود دارد . يكي از آنها به نام « پل قره سو » در نزديكي روستاي قربان آباد است كه امروزه فقط پي آن وجود دارد و در كتاب از آستارا تا استرآباد جلد پنجم تنها تصويري از اين پل كه داراي 10 چشمه است ، وجود دارد كه اخيرا به ، وجود دارد كه اخيرا به جاي آن يك پل بتوني مدرن ساخته اند.
پل داش كفري :
پل داش كفري در 5/1 كيلومتري روستاي قره قاشلي دهستان جعفرباي جنوبي بخش مركزي شهرستان تركمن قرار دارد. « داش كفري » در گويش تركمني به معناي « پل آجري ـ سنگي » مي باشد.
پل آق قلا :
پل تاريخي آق قلا در شهري به همين نام در 18 كيلومتري شمال شهر گرگان بر روي گرگان رود احداث شده است. اين پل به جهات شمال شرقي ـ جنوب غربي قرار گرفته و ارتباط طرفين رودخانه گرگان را بر قرار مي سازد. پل آق قلا داراي پي سنگي و مصالح اصلي آن از آجر و …مصالح اصلي پل از آجر، گچ و ساروج است . اين پل 76 متر طول دارد و عرض معبر آن 30/4 متر است.
كاروانسراي قزلق
رستورانها و مراکز خرید
رستورانها:
رستوران حاج علی: علی آباد کتول، خیابان امام رضا، روبروی بانک تجارت مرکزی